Makam nedir?
Ses gruplarının kullanılması:
Bu seda gruplarından ya vahit dörtlü küme + beşli küme ya da beşli küme + dörtlü küme kombinasyonları kullanılarak makamlar elde edilir. Kombinasyondaki asli grubun asli sesi makamın hüküm sesidir. Çoğunlukla çift grubun birleşmesindeki şerik seda de muktedir sestir. Makamların meydana getirilmesine geçmeden önce bazı terimleri bilmemiz gerekir.
Makam:
Türk müziğinde eserlerin seda dizilerini ve sıra özelliklerini; hüküm sesini, muktedir perdesini, donanımını, seyrini, yeden sesini yalnlz sözcük ile izah eden terimdir. sözcük anlamı mekan olmakla birlikte, sadece seslerin yerlerini göstermek yetmemiştir. Aynı yeri kullanan makamlar vardır. ezgi yapıları farklıdır.
Karar sesi:
Bir eserin durak veya bitiş sesi, dizinin asli sesidir. Örneğin, rast makamının hüküm sesi rast (sol) sesidir.
Güçlü perdesi:
Çoğunlukla çift grubun birleşmesindeki şerik seda muktedir sestir. yapıt icra edilirken, bu seda bol kullanılır. Asma hüküm dediğimiz melodik içyapı değişmesi bu seste olur.
Yeden:
Durak perdesinden önceki sestir. Ancak her makamda böyle değildir. kimi bu sesin diyezi de kullanılabilir.
Seyir:
Bir dizinin icrasında melodiler oluşurken alt seslerden tepe seslere çıkılıyor veya tersi veya her ikisi de uygulanıyor olabilir. Bazı makamların diğer özellikleri bir olmasına rağmen bu kiracılık farkı makamı ortaya koyar.
Bundan dolayı seyir terimini incelemekte yarar var. Seyir, üçe ayrılır:
Çıkıcı seyir: Dizinin hüküm sesinden başlayıp tepe / tiz seslere çıkan ezgi seyridir.
İnici seyir: Dizinin tiz hüküm sesinden veya daha tiz seslerden başlayarak hüküm sesine düşen ezgi seyrine denilir.
Çıkıcı inici seyir: Hem çıkıcı, hem de inici ezgi özellikleri belirten seyir şeklidir.
Makamların oluşturulması:
Yukarda anlattığımız seda gruplarını çeşitli kombinasyonlarda kullanarak birbirinden muhtelif diziler elde ederiz. Elde ettiğimiz bu dizilerin hüküm seslerini değiştirebilir veya yapısal eklemeler yapabiliriz. İşte bu özelliklerine göre makamı üç grupta inceleyebiliriz
1- yalın makamlar:
Yukarda bahsettiğimiz dörtlü ve beşli seda gruplarını aynen kullanan makamlardır. On üç adettir. Makamın güçlüsü çift grubun birleştiği şerik sestir.
Bunlar:Çargâh, rast, uşşak, buselik, kürdi, hicaz, uzzal, hümayun, zirgüle, karcığar, hüseyni, suzinak ve neva makamlarıdır.
2- Åžed (transpoze) makamlar:
Yukarıdaki on üç makamın ve aşağıda anlatacağımız birleşik makamlardan üç adedinin hüküm sesinin ayrı seslere taşınması ile elde edilir. On altı adettir. mesele Çargâh makamı çargâh ( do) sesi ile başlayan dizidir. Bu makamı dört seda geriye götürüp Rast ( solda ) sesinden başlatırsak ve hiç vahit özelliğini değiştirmezsek yeni vahit makam elde etmiş oluruz. Bu yeni makamda kullanılan Fa diyez 5 komadır ve mahur sesidir. Bu makamın adı mahurdur. Aynı şekilde hüküm sesini acemaşiran ( fa ) sesine taşırsak, bir özelliklerde fakat ayrı vahit diziymiş veçhile icra edeceğimiz bu maka da acemaşiran denilir. Bunlar:
2.1- Çargâh makamının transpoze edilmesiyle elde edilen makamlar:
AcemaÅŸiran ve mahur.
2.2- Buselik makamının transpoze edilmesiyle elde edilen makamlar:
Sultanîyegâh, ruhnevaz ve nihavend.
2.3- Kürdî makamının transpoze edilmesiyle elde edilen makamlar:
Kürdîlihicazkâr, ferahnüma ve aşkefza
2.4- Zirgüle makamının transpoze edilmesiyle elde dilen makamlar:
Şeddi araban, araban, suzidil, evcara, hicazkâr ve zirgüleli suzinak.
2.5- Rast makamının transpoze edilmesiyle elde dilen makam:
NiÅŸaburek.
2.6- Neveser makamının transpoze edilmesiyle elde edilen makam:
Rengidil.
BirleÅŸik makamlar:
Basit veya şed makamları 12 sayı seda grubundan birini dizinin pes tarafına veya tiz tarafına ekleyerek elde edilen, yeni fakat 8 sesten lüzumsuz sesi olan makamlardır. Yukarda anlattığımız 12 sayı seda grubundan ayrı seda grupları da kullanılır.
Bunlar: Hüzzam, segâh, müstear, maye, ferahnak, nikriz, pençgâh, zavil, arazbar, saba, dügâh, hüseynîaşiran, hicaz aşiran, buselikaşiran, aşiranzemzeme, ırak, eviç, nestenigâr, muhayyer sünbüle, acemkürdi, muhayyerkürdî, bayati araban, ferahfeza, gerdaniye, gülizar, hisarbuselik, şevkefza, şehnaz, tahirbuselik, yegâh, sabaaşiran, acem, sümbüle, isfahan, hüzzamı cedid, şevkidil, nihavendi kebir, nişabur, ..
Yorumlar