tanımlama cümleleri
Tanım, “Falanca nedir?” sorusunun cevabıdır. ÖrneÄŸin, Buffalo, vahÅŸi Amerika’da yaÅŸayan bir yaban öküzüdür, cümlesi bir tanım cümlesidir. Çünkü bu cümle “Buffalo nedir?” sorusunun cevabıdır.
Yazarlar yazılarında anlatmak istedikleri kavramları daha belirgin hale getirebilmek için tanım cümleleri kullanırlar. Bir paragrafta tanım cümlesi kullanılmışsa o parçada tanımlama yapılmış demektir.
Tekrarlayalım: Yazarın tanımlama yapmaktaki amacı, söz konusu kavramı belirginleştirmektir.
Tanım cümleleri, açıklama, yorum, haber ve yargı cümlesi gibi cümlelerle karıştırılmamalıdır. Aşağıdaki, anlamına göre çeşitli cümleleri inceleyelim.
“Sanat yapıtlarının iyi ve kötü yönlerini anlatan kitaplara eleÅŸtiri denir.” cümlesi bir tanım cümlesidir. Çünkü bu cümle. EleÅŸtiri nedir? sorusunun cevabıdır.
“Bu ÅŸiirin dilinin sade olmasının sebeplerinden birisi de ÅŸairin halkla iç içe yaÅŸamasıdır.” cümlesi açıklama cümlesidir. Çünkü yazar bizim bilmediÄŸimiz konularda bizi aydınlatıyor bize bilgi veriyor.
“Yazarın ÅŸiirlerini kısa tutmasının sebebi, bence, okuyucuyu sıkmak istememesidir.” cümlesi bir yorum cümlesidir. Çünkü yazar bir durum üzerinde kendi düşüncelerini söylemiÅŸ, kiÅŸisel görüş bildirmiÅŸtir.
“Geçen yıl bu zamanlar sizi ziyarete gelmiÅŸtim.” cümlesi bir haber cümlesidir. Çünkü bir olayı haber kipleriyle yani zaman bildiren kiplerle bir zamana baÄŸlayarak anlatmış.
“Yazınsal türler içinde en çok okunan öyküdür.” cümlesi bir yargı cümlesidir. Çünkü bu cümlede bir karar, bir hüküm, bir sonuca ulaÅŸma var.
Tanım Çeşitleri:
a) Nesnel Tanım: Herkes için aynı olan, varlığın özelliklerini yansıtan tanımlardır. Bu tanımlar, gerekli olan her ÅŸeyi kapsar; gereksizleri de dışlar. Osmanlı’nın: “Bir tarif, efradını cami, ayarına mani olmalıdır.” tanımı, nesnel tanımdır.
Örnekler:
*
Gözlük, görmeyi kolaylaştıran araçtır.
*
Taşıt, varlıkları bir yerden bir yere ulaştıran araçtır.
*
Kalem, yazmaya yarayan araçtır.
*
Ev, insan barınağıdır.
b) Öznel Tanım: Herkes için farklı olan, öznenin bakışını yansıtan tanımlardır.
Örnekler:
*
Şiir, duyguları dile getirmenin aracıdır.
*
Sanat, gerçeği yansıtan araçtır. (Stendhal)
*
Aşk, dünyayı biriyle paylaşmaktır.
*
Mutluluk, tatlı bir gülüş, sıcak bir temastır.
c) Algoritma (kaba) Tanım: Nesnel tanımlara benzeyen; eksiÄŸi ya da fazlası olan tanımlardır, “denir” le biten tanımlar, eksiÄŸi ya da fazlası olan tanımlardır.
Örnekler:
*
İnsan, düşünebilen varlıktır. (Düşünemeyenler!)
*
Yazmaya yarayan araca “kalem” denir. (TebeÅŸir, fırça…?)
*
Taşıt, insanı bir yerden bir yere ulaştıran araçtır. (Yalnız insanı mı?)
*
Görmeyi kolaylaÅŸtıran araca “gözlük” denir. (Lens, büyüteç, mikroskop…?)
*
Zekâ; ayva, nar, portakal gibi geç renk ve koku kazanan bir sonbahar ürünüdür. (Ya erken olgunlaşanlar?)
Örnek: Tiyatro, gerçeÄŸi bire bir yansıtan bir aynadır. Ä°nsanoÄŸlunun yarattığı tüm güzellikler ve çirkinlikleri sergilemenin en etkili yoludur. Tiyatro, seyirciye “Bak bunlardan sen sorumlusun.” demenin sanatlı söyleniÅŸidir. Bu nedenle tiyatro, insanın kendine çeki düzen vermesini saÄŸlayan bir uyarı mesajıdır.
Konu: Tiyatronun iÅŸlevi
Yard. düşünce: Yaratılan her şeyi sergilemeli. Seyirciye sen sorumlusun demeli.
Ana düşünce: Tiyatro, insanın kendine çeki dü-zen vermesini sağlar.
İlk cümle: Konuyu
Son cümle: Ana düşünceyi veriyor.
Tüm cümleler tanım cümlesi olduÄŸundan anlatım yöntemi “tanımlama”dır.
Tanım cümlesini biraz daha iyi anladık ve diğer cümlelerle farkını seçebildik sanırım. Aşağıdaki parçada düşünceyi geliştirme yollarından tanımlama yapılmıştır. Parçayı okurken tanım cümlelerine dikkat edelim.
Örnek: İyi bir yazıda canlılık, özlülük ve denge gibi nitelikler bulunmalıdır. Canlılık, anlatımın hareketli olması, konunun gözler önüne serilmişçesine özellik taşımasıdır. Özlülük, söz ve yazının az söz-cük ile isteneni verebilmesidir. Denge ise yazının ya da sözün tümündeki öğelerin, ana fikrin çevresinde orantılı olarak bulunmasıdır.
Okuduğunuzda gördünüz ki yazar bu parçada canlılık, özlülük ve denge kavramlarını tanımlamıştır. Bir başka deyişle bu parçada canlılık nedir? özlülük nedir? Denge nedir? sorularının cevabını buluyorsunuz. Öyleyse bu parçada tanımlama yapılmıştır diyebiliriz.
Örnek: İsim varlıkları tanıtmak için kullanılan sözcüktür. Varlıkları birbirinden ayırmak için verilmiş olanına da özel isim denir. Cins ismi ise aynı türden varlıkların hepsinin ortak adıdır, isimlerin madde halinde olmayan ve varlığın ancak akılla tasarlanıp kabul edilen şeylere verilenine de soyut isim denir.
Okuduğunuz parçada da isim, özel isim, cins ismi, soyut isim gibi kavramların tanımlamaları yapılmış. Demek bu parçada tanımlamaya yer verilmiştir.
Tanımlamanın gerçekleşebilmesi için paragrafın birçok cümlesinin tanım cümlesi olması gerekmez. Parçada bir cümlenin tanım cümlesi olması o parçada tanımlamanın var olmasına yeter sebeptir. Aşağıdaki parçada sadece bir cümlenin tanım cümlesi olmasına rağmen parça için, tanımlamaya yer verilmiştir diyebiliriz.
Örnek: Bir olay, bir eşya bir manzara ya da bir kimsenin içinde bulunduğu durum karşısında duygulanırız. Duygulandığımızı yer yer söyleriz ama duygu üzerine bir söz söylememiz istense lafın iki ucunu bir araya getiremeyiz nedense. Oysa bir insanın, eylemlerinin ve fikirlerinin dışında kalan bilinçlenmiş duyumlarına duygu denir. Bu duygular; sevinç, keder, heyacan gibi sözcüklerle adlandırılabilir. Örneğin, özlemini çektiğiniz uzaktaki bir yakınınızın ansızın gelmesine sevinir, bir ölüm ya da ayrılıkla üzülür, bir sınav sırasında heyecanlanırız. Bunların hepsi duyguya örnek verilebilir.
OkuduÄŸunuz parçada… bir insanın, eylemlerinin ve fikirlerinin dışında kalan bilinçlenmiÅŸ duyumlarına duygu denir, cümlesinde tanımlamaya yer verilmiÅŸtir. Bu cümle duygu nedir? sorusunun cevabı niteliÄŸindedir.
Yorumlar