türklerin kullandığı alfabeler
1- GÖKTÜRK ALFABESİ
Türkçe’nin yazıldığı il alfabe, bugünkü bilgilere göre Batı’da “runik” diye tanınan Göktürk alfabesidir. Bu alfabenin eski Türk damgalarından doÄŸduÄŸu, dolayısıyla Türkler tarafından icat edildiÄŸi kabul edilmektedir. Türkler arasında VII-IX. yüzyılla arasında yaygın olarak kullanılmıştır. Bu yazıya Batı’da runik denmesinin sebebi harflerinin eski Ä°skandinav yazıtlarında kullanılmış ve runik alfabe diye adlandırılan yazınız harflerine benzemesidir. Bu alfabe Danimarkalı William Thomsen tarafından çözülmüştür. Göktürk alfabesiyle yazılan 732 yılında yazılan Kültigin abidesi Türk edebiyatının yazılı ilk eseri sayılmaktadır.
38 harften oluÅŸan alfabenin 4′ü sesli, 26′sı sessiz, 8′i ise bitiÅŸken harftir. İçinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) bulunan sözleri doÄŸru okuyabilmek için o sözleri önceden bilmek ve kestirmek gerekir. SaÄŸdan sola ve yukarıdan aÅŸağıya doÄŸru yazılır. Harfler birbiriyle bitiÅŸmez; taÅŸ ve eÅŸya üzerine kazınmaya elveriÅŸlidir.
2- UYGUR ALFABESÄ°
Türkler’in Göktürk alfabesinden sonra ve Arap alfabesinden önce kullanmış oldukları yazı sistemleri içinde en önemli alfabedir. VIII. yüzyıldan XVIII. yüzyıla kadar DoÄŸu Türkistan’dan Ä°stanbul’a kadar geniÅŸ bir alanda kullanılmıştır. Bu alfabe Ârâmî kökenli SoÄŸd alfabesinden çıkmıştır. Genellikle Uygur yazısı olarak bilinen bu yazınız diÄŸer Türkler’ce de kullanılmış olması mümkündür. Uygur alfabesi Türkçe^nin yazımı için elveriÅŸli olmadığı halde 1000 yıl gibi uzun bir süre kullanılmıştır. Uygur alfabesiyle yazılmış eserlerin çoÄŸunu Budizm, Maniheizm ve Hristiyanlık’a ait metinler meydana getirir. Bu alfabe Türkler Ä°slâmiyet’i kabul ettikten sonra da kullanılmıştır. Kutadgu Bilig denilen eserin üç nüshasından biri Uygur harfleriyle yazılmıştır.
18 harften oluÅŸan alfabenin 4′ü sesli 14′ü sessiz harftir. Arap alfabesinde olduÄŸu gibi harfler baÅŸta, ortada ve sonda farklı biçimde yazılmaktadır.
3- ARAP ALFABESÄ°
Tarih boyunca Türk diline uygulanan yazılar arasında en uzun sürelisi, aynı zamanda en yaygın olanı ve muhtemelen Türkler’in Ä°slâm’a girmeye baÅŸladıkları IX. yüzyıldan itibaren kullanılmıştır. Hâlâ bu alfabeyi kullanan Türk halkları vardır. Türkçe’yi Arap harfleriyle ilk defa yazanlar Karahanlılar olmuÅŸtur. Mevcut bilgilere göre bu alfabeyle yazılan ilk metin Divanü Lûgati’t-Türk adlı eserdeki yazılardır.
4- LATÄ°N ALFABESÄ°
1928′de Atatürk’ün yaptığı harf inkılâbıyla Türkiye Türkçesi’nin yazımında kullanılan en son alfabe Latin alfabesidir. Bu alfabe bugün Türkiye’den baÅŸka Kıbrıs ve Yugoslavya’daki Türkler’ce de kullanılmaktadır.
29 harften oluÅŸan bu alfabenin 21′i sessiz, 8′i sesli harftir. Soldan saÄŸa doÄŸru yazılır. Harfler birbiriyle bitiÅŸtirilerek de bitiÅŸtirilmeyerek de yazılabilir. Bu alfabede yer alan harfler asıl Latin alfabesinden farklıdır. Asıl Latin alfabesindeki “q/Q”, “x/X” ve “w/W” harfleri yoktur. Buna karşılık ı, ö, ü, ÄŸ, ç ve ÅŸ harfleri vardır.
5- KÄ°RÄ°L (SLAV) ALFABESÄ°
Osmanlıca ve Türkiye dışındaki Türk dil ve lehçelerinin yazımında Arap alfabesinden sonra en geniÅŸ ölçüde kullanılan alfabedir. XVIII. yüzyıl baÅŸlarında Hristiyanlık’ı yaymak için ÇuvaÅŸlar’a giden Ruslar bu dili kendi harfleriyle (Kiril) yazdılar. Eski Sovyetler BirliÄŸi idaresindeki Türkler’ce 1937-1940 yılları arasında Stalin rejimi tarafından bu alfabe kabul ettirilmiÅŸ ve her Türk boyu için farklı alfabeler yapılmıştır. Bunun sonucunda Türkler arasında 20 ayrı Kiril alfabesi kullanılmıştır. Bugün de bu alfabeyi kullanmaya devam etmektedirler. Ancak Sovyetler BirliÄŸi’nin dağılmasından sonra alfabe deÄŸiÅŸtirme eÄŸilimleri kuvvetlenmiÅŸtir. Ayrıca Türk Cumhuriyetleri arasında kültür alışveriÅŸini daha saÄŸlıklı yapmak için ortak alfabe çalışmaları devam etmektedir.
Yorumlar