uygur metinleri
Uygurlara ait metinler, üslûp ve hikâye ediÅŸ bakımından GökÂtürk Yazıtlarına benzer. Ancak Kül Tigin ve Bilge KaÄŸan Anıtı’ndaki yüksek heyecan, millî ÅŸuur ve lirizm Uygurlara ait yazıtlarÂda yoktur.
Yenisey yazıtlarından hiçbirinin dikiliÅŸ tarihi belli deÄŸildir. TaÅŸlarÂdaki yazının Göktürk Yazıtlarındaki kadar geliÅŸmemiÅŸ oluÅŸu; bazı araÅŸtırıcıları, Yenisey Yazıtlarının daha eski olduÄŸu fikrine götürmüştür.
Uygur yazıtları çoğunlukla mezar taşı olarak dikilmiştir.
Bu taÅŸların bazıları birkaç kelimelik, çoÄŸu 5-10 satırlıktır. İçlerinÂde 10 satırı geçenleri de vardır. Yenisey bengü taÅŸları sade ve abartısız bir dille yazılmıştır. ÇoÄŸunlukla yazıt sahibinin kendi aÄŸzından kısa özgeçmiÅŸi ve aile bireylerine, akrabalarına, arkaÂdaÅŸlarına, hükümdarına, ülkesine ve milletine doyamadan bu dünyadan ayrıldığını anlattığı yazıtlarda oldukça içten bir söyÂleyiÅŸ vardır.
Uygurlara ait yazıtlardan ilki, Uygurların ikinci hükümdarı Moyuncur adına dikilmiÅŸtir. MoÄŸolistan’ın Sine Usu gölü civarında bulunan yazıt, Kutlug Bilge Kül ve Moyunçur devirlerinden bahÂsetmektedir. Bu kitabe de dil ve yazı bakımından Göktürk Yazıtları’na benzemektedir.
Uygurların ikinci devresinde ortaya konan eserlerde, önemli deÄŸiÅŸiklikler görülür. Her ÅŸeyden önce Göktürk yazısı bırakılÂmış, SoÄŸd alfabesiyle eserler verilmiÅŸtir. Bunun sebebi dindir. Manihaizm’in kabulüyle Maniheist olan SoÄŸdların yazısı alınÂmış, fakat Göktürk yazısı az da olsa kullanılmıştır. Ä°kinci bir seÂbep, 840 yılından sonra Uygurlar, yerleÅŸik bir medeniyete geçÂmiÅŸlerdir. Bu dönemde dile yabancı kelimeler girmiÅŸ ve dil yaÂlınlığını kaybetmiÅŸtir. Bu devirde daha çok Budizm ve ManihaÂizm dinlerine ait eserler ağır basmaktadır.
Bunlardan baÅŸka Altun Yaruk ile Ä°ki KardeÅŸ Hikâyesi, özel bir deÄŸere sahiptir. Altun Yaruk’ta Budizm inancının temel kurallaÂrından söz edilmektedir.
Turfan Türk Metinleri adlı eserin bunlar içinde ayrı bir yeri varÂdır. Bilhassa 8. cüzde yer alan Sekiz Yükmek adını taşıyan meÂtin, kelime zenginliÄŸi bakımından dikkati çekmektedir. Metinde açık bir ifade hâkimdir.
Ä°slâmiyet’ten önceki Türk Edebiyatının örneklerini veren GökÂtürk ve Uygur Yazıtları, şüphesiz sadece bunlar deÄŸildir. KullaÂnılan dilin bir hayli iÅŸlenmiÅŸ edebî bir dil olması, çok öncelerde Türk diliyle yazılmış eserlerin bulunması gerektiÄŸini düşündürÂmektedir.
Yorumlar